Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy

Türkmenistanyň Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy

Türkmenistanyň Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň taryhy Sowet döwründe döwlet edaralarynyň işgärlerini birleşdiren kärdeşler arkalaşyklarynyň umumy ulgamynyň kemala gelşi bilen baglanyşyklydyr.

Taryhy arhiw maglumatlaryna görä, SSSR-de döwlet edaralarynyň işgärleriniň aýratyn kärdeşler arkalaşygy 1931-nji ýylda döredilipdir. 1931-nji ýylyň 21–27-nji ýanwarynda geçirilen Bütinsoýuz Kärdeşler Arkalaşyklary Merkezi Geňeşiniň (ВЦСПС) V plenumynyň karary bilen öňki Sowet we söwda işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy üç sany aýratyn kärdeşler arkalaşygyna bölünipdir. Şolaryň biri Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy bolupdyr. Şeýlelikde, döwlet edaralarynyň işgärleriniň aýratyn pudaklaýyn kärdeşler arkalaşygynyň sowet döwründäki resmi taryhy 1931-nji ýyldan başlanýar.

1931-nji ýylda täze döredilen Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň guramaçylyk gurluşy hem kemala getirilipdir. Döwlet arhiwleriniň maglumatlarynda şol döwürde Merkezi komitetiň, respublikan, ülke we oblast derejesindäki komitetleriň gurluşy bilen baglanyşykly düzgünnamalaryň taýýarlanylandygy görkezilýär. Merkezi arhiwde bu kärdeşler arkalaşygynyň 1931-nji ýyldan başlap işine degişli protokollar, plenumlaryň kararlary, gurultaýlaryň resminamalary we ýerli kärdeşler arkalaşygy guramalarynyň maglumatlary saklanýar.

1934-nji ýylda bolsa döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň gurluşynda ýene bir möhüm üýtgeşme bolupdyr. 1934-nji ýylyň 5-nji sentýabryndaky ВЦСПС-niň IV plenumynyň karary bilen öňki Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy birnäçe ugra bölünipdir. Şol döwürde döwlet edaralarynyň, administratiw edaralaryň, sud we prokuratura edaralarynyň hem-de hojalyk edaralarynyň işgärleri üçin aýratyn kärdeşler arkalaşyklary döredilipdir.

Bu çeşmeleriň aýratyn gymmatly tarapy, olaryň arasynda 1931-nji ýylda Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň ilkinji gurultaýyna degişli stenogrammalar, protokollar we kararlar bar. Şeýle hem Merkezi, respublikan, ülke we oblast komitetleriniň gurluşy baradaky ilkinji düzgünnamalar saklanýar.

1937-nji ýylda döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy bilen administratiw edaralaryň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy täzeden birleşdirilipdir. 1939-njy ýylda bolsa döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy Merkezi, Günorta we Gündogar toparlaryna bölünipdir. 1948-nji ýylyň noýabrynda bu gurluşlar we Sud-prokuratura işgärleriniň kärdeşler arkalaşygy täzeden birleşdirilip, Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň bitewi gurluşy döredilipdir.

Türkmenistanyň Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň TSSR döwründäki taryhyna degişli açyk çeşmeleriň arasynda 1947-nji ýylda Aşgabatda çap edilen «Türkmenistanyň SSR-niň Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň IV Respublikan konferensiýasynyň karary» atly resminama aýratyn ähmiýete eýedir. Resminamada 1944–1947-nji ýyllar aralygynda Respublikan komitetiň alyp baran işi barada hasabat ara alnyp maslahatlaşylypdyr. IV Respublikan konferensiýanyň geçirilmegi bolsa TSSR-de bu pudagyň respublikan guramaçylyk gurluşynyň eýýäm 1940-njy ýyllaryň ortalarynda hereket edendigini görkezýär.

Bu taryhy maglumatlar Türkmenistanyň Döwlet edaralarynyň işgärleriniň kärdeşler arkalaşygynyň döreýşiniň has giň sowet kärdeşler arkalaşyklary ulgamynyň ösüşi bilen baglanyşyklydygyny görkezýär. Şol sebäpli onuň taryhyny öwrenmekde diňe häzirki döwürdäki maglumatlar däl, eýsem 1931-nji ýyldan başlap Merkezi we respublikan kärdeşler arkalaşyklarynyň arhiw resminamalary hem esasy çeşme bolup durýar.